چكيده :   زندان از دير باز بعنوان يكي از راههاي باز دارنده و اجراي مجازات عليه مجرمين مورد توجه بوده است و نگهداري از مجرمين در محل هاي بسته عوارض خاص خود را داشته و آسيب هاي فردي و اجتماعي متعددي را به دنبال دارد و مواد مخدر خصوصاً در قرن اخير يكي از دغدغه هاي بشر امروز بوده است.   زندان ها نيز از ره گذر مواد مخدر بيشترين آسيب را متحمل شده اند و مبارزه با آن در تمام زندان هاي دنيا به يكي از معضلات اساسي بدل شده است و هميشه مسئولين سازمانها تدابير و راه هاي مختلفي را در اين زمينه به كار بسته اند كه يكي از اين راهها تشويق و يا اجبار زندانيان به ترك مصرف مواد مخدر بوده است تا بتوانند مشكلات و آسيب هاي ناشي از مصرف مواد مخدر در زندانها را كاهش  دهند كه با بررسي عملكرد و فعاليت انجمن معتادان گمنام NA در زندانها به نظر مي رسد كه يكي از راههاي مناسبي است كه نتايج مثبتي را از خود نشان داده است .   مقدمه: اعتياد بيماري جسمي ،روحي و احساسي است. كه بر تمام ابعاد زندگي يك معتاد تأثير منفي مي‌گذارد. به نحوي كه مصرف و تهيه مواد مخدر براي يك معتاد مهم تر از سلامتي، رفاه، امنيت، خانواده و ... مي‌شود افراد معتاد اختيار زندگي خود را از دست داده و عملاً بر رفتار خود كنترلي ندارند و در نتيجه در داخل زندانها مشكلات عديده‌اي را بوجود مي‌آورند در واقع معتادان ديوانگان بيماري اعتياد هستند و زندانبانان مي‌بايست از آنها نگهداري كنند. بنابراين هرگونه اقدامي در جهت پيشگيري و تلاش براي كاهش تقاضا و يا قطع مصرف مواد مخدر در زندانها تأثير چشمگيري در كاهش آسيب رفتارهاي پرخطر خواهد داشت.   پيشينه فعاليت NA در زندانها فعاليت انجمن معتادان گمنام NA1 در ايران از سالهاي 1369 با هدف رساندن پيام بهبودي شروع شده است كه سرعت توسعه و گسترش روز افزون آن در همه شهرها و حتي روستاهاي كشور قابل تعمق است. و با عنايت به اينكه در زندانها و مراكز بازپروري معتادان زيادي نگهداري مي‌شوند اين خلاء براي رساندن پيام بهبودي به معتادان در زندانها احساس مي‌شد. لذا در همين راستا اعضاي شوراي منطقه‌اي ايران به تشكيل كميتة زندانها و بيمارستانها راي دادند و اولين جلسه كميته در تاريخ اول مهرماه 1383 تشكيل گرديد. اين كميته شامل يك مسئول، يك منشي، علي‌البدل و 15 سر گروه از نواحي مختلف تهران بودند. تا سال 1384 علاوه بر فعاليت در زندانهاي استان تهران در شهرهاي قم، شيراز، مشهد، بروجرد و اصفهان نيز          كميته هاي مربوطه تشكيل گرديد و به سرعت در ديگر شهرستانها گسترش يافت و هم اكنون تقريباً در سراسر كشور در بيش از 80 زندان فعال مي باشد .   چگونگي عملكرد و تأثير NA در زندانها بنابر تحقيقات و بررسيهاي انجام شده به وضوح مشاهده مي‌گردد روش بهبودي از طريق برگزاري جلسات NA در داخل زندانها از ظرفيت و قابليت موثري برخوردار است. در جلسات انجمن معتادان گمنان NA با بكارگيري روشهاي جالب و فرآيند كاركرد 12 قدم اصول بهبودي و سنت‌هاي دوازده‌گانه معتادان گمنام زندانيان به سمت پرهيز از مصرف مواد مخدر و بهبود شرايط زندگي سوق داده مي‌شوند كه برخي از اين دست‌آوردهاي مثبت در راستاي كاهش آسيب‌ رفتارهاي پر خطر زندانيان به شرح ذيل مي‌باشد: 1- چون زندانيان با شركت در جلسات NA  در مورد مشكلاتي كه دارند صحبت مي‌كنند و نسبت به آن اقرار مي‌نمايند موجب تخليه رواني شده و به آرامش بيشتري دست مي‌يابند و استمرار شركت در جلسات باعث مي‌گردد تا زندانيان احساس كنند كه مامن پناه گاهي جهت حل مشكلات روحي و رواني خود دارند و ناخودآگاه شركت در جلسات را ادامه مي‌دهند. 2- به تجربه ثابت شده است افرادي كه بطور مستمر در جلسات NA شركت مي‌كنند مدت زمان بيشتري پاك مي‌مانند و كمتر دچار لغزش شده و كمتر به مصرف مواد مخدر عود مي‌كنند. 3- حداقل تأثير جلسات NA اين است كه بخشي از اوقات زندانيان صرف اين جلسات مي‌گردد. 4- در زندانياني كه جمعيت كيفري كم است. معمولاً جلسات NA توسط كميتة خدمت‌گذاري NA شهرستان برگذار مي‌گردد. و چون برگزاري اين جلسات بصورت خودجوش مي‌باشد عملاً هيچگونه هزينه‌اي براي زندانها در بر ندارد. 5- به خاطر نوع عبارات تاكيدي مثبت و تكيه كلامهايي كه در جلسات بهبودي NA مرسوم است و عموما بصورت سپاسگذاري و تشكر از خالق هستي بيان مي‌شود. موجب ارتباط و نزديكي قلبي و روحي بيشتر فرد معتاد با خداوند كريم شده و گرايش به سمت مذهب و دينداري تقويت مي‌شود و فرد به سمت انجام فرائض ديني سوق داده شده و انجام فرائض ديني در اين افراد بيشتر مشاهده مي‌گردد. 6- چون در جلسات NA وارد جزئيات و مشكلات فردي و شخصي (خارج از مبحث اعتياد) نمي‌شوند در نتيجه زندانيان براي حل مشكلات شخصي خود وادار به تفكر شده و معمولاً نتايج شخصي مثبتي حاصل مي‌گردد. 7- رعايت نظم جلسات و احترام متقابل به يكديگر باعث مي‌شود. فرد احساس داشتن شخصيت كند و سطح رفتار و روابط اجتماعي افراد شركت كننده افزايش يافته و برخي از مهارت‌هاي زندگي را بهتر ياد بگيرند. 8- شيوة رفتار و گفتار در جلسات به نحوي است كه زندانيان با استفاده از مشاركت در تجربيات ديگران با نقاط ضعف و مثبت شخصيتي خود بهتر آشنا شده و طبيعتا در سدد حذف نقاط ضعف و تقويت نقاط مثبت خود براي بهبودي در زندگي بر مي‌آيند. 9- شركت در جلسات NA باعث تقويت بيشتر اعتماد به نفس و خودسازي و اميدواري جهت حصول زندگي بهتر شده و فرد از ثبات شخصيتي بيشتري برخوردار مي‌گردد. 10- افراد تازه وارد به جلسات NA از افراد موفق قديمي الگوبرداري نموده و به سمت بهبودي در شئونات زندگي حركت مي‌كنند. معمولاً به افرادي موفق گفته مي‌شود كه مدت زمان بيشتري پاك مانده‌اند و توانسته‌اند بر مشكلات اعتياد فائق آمده و پيشرفتهاي معنوي و مادي بيشتري را بدست آورند. 11- در جلسات NA معتادان تازه وارد بيشتر مورد توجه قرار مي‌گيرند و افرادي نيز كه بهبودي حاصل مي‌كنند با مهرباني سعي مي‌كنند به ديگران كمك كنند. يعني يك فرد در اين جلسات فرصت مي‌يابد تا خلاءها و كمبودهاي عاطفي خود را جبران نمايد و به آرامش روحي بيشتري نائل گردد. 12- كاهش يا قطع مصرف مواد مخدر موجب افزايش رعايت بهداشت فردي و جمعي شده و كاهش رفتارهاي پرخطر در بين زندانيان را به دنبال داشته و از توسعة بيماريهاي خطرناك (ايدز، هپاتيت و ...) جلوگيري كرده و سلامت عمومي جامعه كمتر به خطر مي‌افتد. 13- در افرادي كه بعد از آزادي نيز با شركت در جلسات NA خارج از زندان مدت زمان بيشتري پاك مي‌مانند معمولا بازگشت مجدد به زندان كاهش يافته و كمتر مشاهده مي‌شود و بازگشت به زندان بيشتر در كساني است كه به 12 قدم و 12 سنت عمل نكرده يا شركت در جلسات NA را ترك كرده‌اند.   پيشنهادات و نتيجه: بطور كلي مي‌بايست برگزاري جلسات NA از حمايت‌هاي مادي و معنوي بيشتري برخوردار شده واز آن بعنوان يك ابزار موثر در كاهش آسيب رفتارهاي پرخطر در زندان استفاده مطلوب‌تري گردد. پيشنهاد مي‌شود موارد مطروحه ذيل بطور جدي و مداوم مدنظر قرار گرفته در جهت اجرايي نمودن آن تلاش گردد. 1- آشنا نمودن و آموزش كليه پرسنل زندانها با تأثيرات مثبت جلسات NA جهت همكاري و مساعدت بيشتر براي تشكيل مستمر مناسب آن در زندانها 2- از كتابها و نشريات NA به تعداد كافي از طريق واحد فرهنگي و خصوصا كتابخانه‌ها در اختيار زندانيان قرار گيرد. 3- علي‌رغم محدوديتهاي امنيتي و كمبودهاي فضاي داخلي زندانها، تدابير مناسب براي افزايش تعداد جلسات و برگزاري روزانه آنها در مكانها و زمانهاي مناسب اتخاذ گرديده تا زندانيان از آن بيشتر بهره‌مند شوند، حتي جلسات باز NA به همراه خانواده زندانيان برگزار گردد. 4- شيوه‌هاي مناسب تشويقي (پيگيري پرونده‌هاي قضايي، مددكاري، ملاقات حضوري، مرخصي، راي باز و ...) بكار گرفته شده تا انگيزه زندانيان براي شركت فعال در جلسات NA بيشتر گردد. 5- ترجيحا زندانياني كه در جلسات NA شركت مي‌كنند در بندهاي جداگانه‌اي نگهداري شوند. يا حتي‌المقدور در هر بند اطاقهاي جداگانه‌اي براي نگهداري زندانياني كه در حال بهبودي و قطع مصرف مواد مخدر هستند بعنوان اطاق سلامت در نظر گرفته شود و متادون درماني در آن به شدت محدود و نهايتا قطع گردد. زيرا متادون خود يك ماده مخدر اعتياد آور است. 6- شركت مسئولين زندان در برخي جلسات NA موجب دلگرمي شركت كنندگان و خدمت گذاران جلسات NA شده و باعث با اهميت نشان دادن آن مي‌شود، همچنين با برخي مشكلات داخلي زندان و راه‌كارهاي مناسب آن آشنا مي‌شوند. 7- با توجه به فضاي استرس‌زاي زندان سعي گردد. تا با برگزاري كلاسهاي آموزشي مختلف در بخشهاي فرهنگي، حرفه‌آموزي ، اشتغال، صنايع دستي، ورزشي و.... تمام اوقات فراغت زندانيان به نوعي پر شده تا از آسيب و گرايش آنها به اعتياد كاسته و پيشگيري شود. ما مي‌بايست در نظام زندانباني اسلامي با بكارگيري روشهاي علمي و مناسب براي زندانيان بستري را فراهم كنيم كه دوران محكوميت، دوراني براي بازگشت به خويشتن و زنده كردن بهترين خصلتهاي انساني باشد. كه خداوند در وجود آدمي به وديعه نهاده است.       پي نوشت ها : 1-Ncrcotics Amonymous       منابع : 1- كتاب سفيد،ناشر انجمن NA جهاني ،‌مترجم : كميته ترجمه NA 2- راهنماي جلسات NA ايران ، انجمن معتادان گمنام 3- مجموعه دوازده جلدي  مجله پيام بهبـــــــودي 4- كتاب پايه انجمن معتادان گمنام . 5- ساير جزوات معتادان گمنام NA